Functies van beleidsevaluatie

Functies van beleidsevaluatie

In principe omvatten beleidsprocessen altijd een aantal stappen, keuzes en beslissingen. Bij elk van deze stappen, keuzen en beslissingen passen bepaalde typen evaluatie. Hieronder wordt dit modelmatig beschreven.

Beleid gaat over beïnvloeding van maatschappelijke dynamiek ofwel maatschappelijke kwesties, in de door de politiek gewenste richting (zie linker kolom).

Daartoe wordt een beleidsproces doorlopen met als vaste elementen (middelste kolom):
> Verwerving van inzicht in het maatschappelijk probleem, leidend tot politieke agendavorming
> Beleidsvoorbereiding, leidend tot een politieke beleidskeuze
> Beleidsuitvoering, (al dan niet) leidend tot het beoogde resultaat
> Opmaken van de balans, leidend tot een politiek oordeel over wat bereikt is en wat gedaan is.

In deze stappen in het beleidsproces kan beleidsevaluatie als volgt bijdragen:

Probleemstelling

Het gaat hier om analyse van aard en omvang van de aanhangige kwestie en om analyses van de oorzaken van de kwestie.

Specifiek te vermelden is dat er ook benaderingen van evaluatie zijn, zoals empowerment-evaluation en advocacy-evaluation, die erop gericht zijn de belangen naar voren te brengen van die groepen die benadeeld zijn in de betreffende maatschappelijke kwestie.

Beleidsvoorbereiding

In de beleidsvoorbereiding wordt de politieke besluitvorming voorbereid over doelen en strategie. De strategie omvat de organisatie van de uitvoering (wie zijn de beleidspartners, wie heeft welke verantwoordelijkheden, hoe is het uitvoeringsproces gestructureerd) en de instrumentatie (geld, regels, communicatie). In (ex ante) evaluatieve werkzaamheden worden – varianten van – beleidsdoelen ontwikkeld op basis van een probleemanalyse, en worden alternatieve beleidsstrategieën ontwikkeld, vergeleken en beoordeeld (bijvoorbeeld met een MKBA). Het geheel van probleemstelling, doelstelling en strategie wordt aangeduid als de beleidstheorie.
Daarnaast kunnen beleidsontwerpen ex ante geëvalueerd worden (bijvoorbeeld in de vorm van een second opinion) aan bepaalde criteria zoals uitvoerbaarheid, administratieve lasten, en dergelijke.
‘Planevaluatie’ is een synoniem voor ex ante evaluatie.
Beleidsvoorbereiding kan een overwegend ambtelijk proces zijn, maar kan ook in samenspraak plaatsvinden met belanghebbenden. Er bestaan evaluatieve benaderingen waarin beleidsvoorbereiding in de vorm van onderhandeling met belanghebbenden centraal staan (fourth generation evaluation, waarin ex post en ex ante evaluatie in elkaar kunnen overlopen).
Meta-evaluatie is een wat specifieke categorie. In de meta-evaluatie worden inzichten uit andere evaluaties op hetzelfde terrein gebundeld. De meta-evaluatie geeft op basis van bestand onderzoek inzicht in de relatieve effectiviteit van instrumenten en strategieën. De meta-evaluatie kan daarmee inhoudelijk bijdragen aan de strategiekeuze in de beleidsvoorbereiding.

Volg deze link voor meer informatie over en bronnen voor ex ante evaluatie.

Beleidsuitvoering

Evaluatiefuncties tijdens de beleidsuitvoering zijn de monitoring van het verloop van het uitvoeringsproces, van de geleverde output en (soms) van de bereikte outcome. Waarbij monitoring niet alleen registrerend van aard is maar ook concluderend: om antwoord te geven op de vraag of de uitvoering naar wens en plan verloopt, en of het nodig is om in de uitvoering te interveniëren.
Een specifieke vorm is die van de op verklarend inzicht gerichte tussentijdse (verdiepende) procesevaluatie. Deze wordt uitgevoerd wanneer er aanleiding is te vermoeden dat de uitvoering niet naar wens en plan verloopt.

Volg deze link voor meer informatie over ex durante evaluatie.

Balans

Op een zinvol moment wordt de balans van het beleid opgemaakt in een ex post evaluatie, ofwel een productevaluatie. Deze omvat (1) het meten van de resultaten die in de maatschappelijke kwestie bereikt zijn (evaluatie doelbereik) en (2) het verklaren van waarom bereikt is wat is bereikt, waarvan doorgaans één van de hoofdvragen is of de gerealiseerde maatschappelijke dynamiek het gevolg is van het beleid (doeltreffendheidsevaluatie). Vaak maakt ook een procesevaluatie onderdeel uit van het opstellen van de balans.
Deze evaluatie wordt benut om de beleidsvoering te verantwoorden ten opzichte van de volksvertegenwoordiging, en vaak ook als bouwsteen voor vervolg-beleid.
De derde vorm van evaluatievorm is de doelmatigheidsevaluatie waarin het gaat over de verhouding tussen doelbereik en inzet van middelen: had hetzelfde resultaat met minder middelen bereikt kunnen worden of had met de ingezette middelen een beter resultaat bereikt kunnen worden? (Zie bijvoorbeeld: Algemene Rekenkamer 2005, Handleiding Onderzoek naar doelmatigheid en doeltreffendheid). Maar in de praktijk worden deze vragen zelden onderzocht, wellicht omdat het om gecompliceerde hypothetische studies gaat. In de praktijk krijgt de doelmatigheidsevaluatie meestal de vorm van een evaluatie van de procesgang.

Volg deze link voor meer informatie over en bronnen voor ex post evaluatie.